Sprawniejsze kontrole i mandaty w zakresie programów działań nawożenia azotem

W dniu 6 lutego 2026 r. na stronie Rządowego Centrum Legislacyjnego opublikowany został projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu usprawnienia działań Inspekcji Ochrony Środowiska.

Projekt zakłada usprawnienie działań kontrolnych WIOŚ w zakresie przestrzegania obowiązków związanych z programami działań nawożenia azotem.

Przekazywanie przez ARiMR dodatkowych danych w celu sprawniejszych kontroli

W projekcie rozszerzono zakres uzyskiwanych danych przez WIOŚ od Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, m.in. o dane zawarte w rejestrze zwierząt gospodarskich oznakowanych i siedzib stad tych zwierząt, o którym mowa w przepisach ustawy z dnia 4 listopada 2022 r. o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt (Dz. U. z 2023 r. poz. 1815),

Dotychczas były przekazywane wyłącznie dane zgromadzone w systemie ewidencji producentów oraz ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, o których mowa w przepisach ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2023 r. poz. 885 oraz z 2025 r. poz. 368).

W projekcie ustawy dodatkowo wyszczególniono dane, które będą przekazywane WIOŚ z powyższych rejestrów, m.in.:

1. informacje o posiadanych przez podmiot działkach rolnych, ich lokalizacji, powierzchni oraz uprawianych roślinach, lokalizacji siedziby stada lub zakładu drobiu;
2. liczbę wszystkich utrzymywanych w gospodarstwie zwierząt w podziale na gatunki i grupy technologiczne, sporządzony obrót stada, obliczenia sztuk przelotowych zwierząt gospodarskich w grupie technologicznej i stanu średniorocznego tych zwierząt oraz przeliczenie stanu średniorocznego na Dużą Jednostkę Przeliczeniową (DJP);
3. wykaz podmiotów, które prowadzą uprawy intensywne na gruntach ornych na powierzchni powyżej 50 ha;

Zgodnie z uzasadnieniem projektu ustawy celem uzyskiwania danych jest umożliwienie WIOŚ precyzyjnego i celowego planowania oraz wykonywania kontroli.

Zmiana opłat administracyjnych na mandaty wymierzane podczas kontroli

Zgodnie z obecnie obowiązującym przepisem art. 109 ust. 1 pkt 2 w zw. z ust. 4 Prawa wodnego podmioty prowadzące produkcję rolną oraz działalność, w ramach której są przechowywane nawozy naturalne lub stosowane nawozy, ponoszą opłatę za:

1. stosowanie nawozów niezgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 106 ust. 4 lub z planem nawożenia azotem – do maksymalnej wysokości 3042,25 zł;
2. przechowywanie nawozów naturalnych niezgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 106 ust. 4 – do maksymalnej wysokości 4563,37 zł;
3. prowadzenie dokumentacji realizacji programu działań niezgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 106 ust. 4 albo za jej brak – do maksymalnej wysokości 760,56 zł;
4. brak planu nawożenia azotem – do maksymalnej wysokości 760,56 zł.

Dla uproszczenia postępowań, odciążenia WIOŚ oraz sądów administracyjnych od prowadzenia czasochłonnych postępowań w przedmiocie wymierzenia tych opłat, w projekcie postuluje się zastąpienie ich nakładanymi mandatami w ramach postępowania o wykroczenie.

W projekcie planowane jest umożliwienie nałożenia przez WIOŚ, przede wszystkim podczas prowadzonej kontroli, grzywny w postepowaniu mandatowym w wysokości od 500 do 5000 zł za:

1. stosowanie nawozów niezgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 106 ust. 4 lub z planem nawożenia azotem
2. przechowywanie nawozów naturalnych niezgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 106 ust. 4;
3. prowadzenie dokumentacji realizacji programu działań niezgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 106 ust. 4 albo jej nieposiadanie;
4. wbrew przepisowi art. 105a ust. 1 nieopracowanie planu nawożenia azotem albo opracowanie go niezgodnie z art. 105a ust. 3;
5. wbrew przepisowi art. 105b ust. 6 niedoręczenie właściwemu ze względu na miejsce stosowania nawozów organowi Inspekcji Ochrony Środowiska, nie później niż do dnia rozpoczęcia stosowania nawozów, kopii planu nawożenia azotem wraz z kopią pozytywnej opinii okręgowej stacji o tym planie;
6. wbrew przepisowi art. 105b nieposiadanie pozytywnej opinii okręgowej stacji o planie nawożenia azotem”.

Czyny wskazane w pkt 5 i 6 powyżej zostały dodane w projekcie ustawy, przewidując brakujące sankcję za niestosowanie ww. przepisów.

W przypadku odmowy przyjęcia mandatu, WIOŚ będzie składał do sądu powszechnego wniosek o ukaranie. W uzasadnieniu projektu zaznaczono, że aktualnie liczba wniosków o ukaranie, kierowanych do sądów powszechnych przez WIOŚ, to jedynie około 5 % zastosowanych sankcji karnych.

Przedawnienie wykroczeń związanych ze stosowaniem nawozów

Co też istotne, uznanie wskazanych czynów za wykroczenia spowoduje, że do nich będzie miało zastosowanie przedawnienie karalności wykroczenia z upływem roku od popełnienia czynu. Dopiero, jeżeli w tym terminie zostanie wszczęte postępowanie wykroczeniowe, karalność wykroczenia ustanie z upływem 2 lat od czasu popełnienia wykroczenia.

Dzięki temu nie będzie możliwe karanie za czyny popełnione po wejściu w życie ustawy, wcześniej niż rok od przeprowadzonej kontroli przez WIOŚ.

Postępowania w toku

Zgodnie z projektowaną ustawą do prowadzonych postępowań w toku, w momencie jej wejścia w życie będzie stosować się przepisy dotychczasowe.

Podsumowanie

Podsumowując, należy ocenić projektowaną zmianę pozytywnie, zarówno dla rolników, jak i organów administracyjnych oraz sądów administracyjnych, ponieważ ułatwia ona prowadzenie kontroli, znacząco upraszcza postępowanie w sprawach stosowania nawozów niezgodnie z ustanowionymi przepisami, jednocześnie przewidując przedawnienie karalności tych czynów z upływem roku od ich popełnienia.

radca prawny Karol Danielczak