Gdy strażnicy zajrzą do pieca...

Na właściciela nieruchomości nałożono ustawą z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz. U. z 2005 r., nr 236, poz. 2008 z późn. zm.) szereg obowiązków w zakresie utrzymania porządku i czystości, do których zalicza się między innymi: wyposażenie nieruchomości w urządzenia służące do zbierania odpadów komunalnych oraz utrzymywanie tych urządzeń w odpowiednim stanie sanitarnym, porządkowym i technicznym; zbieranie powstałych na terenie nieruchomości odpadów komunalnych zgodnie z wymaganiami określonymi w regulaminie utrzymania czystości i porządku na terenie gminy oraz pozbywanie się zebranych na terenie nieruchomości odpadów komunalnych w sposób zgodny z przepisami ustawy i przepisami odrębnymi (art. 5).

Przy wykonywaniu obowiązku pozbywania się odpadów właściciele są zobowiązani do udokumentowania, w formie umowy korzystania z usług wykonywanych przez zakład będący gminną jednostką organizacyjną lub przedsiębiorcę posiadającego zezwolenie na prowadzenie działalności w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości, przez okazanie takiej umowy i dowodów płacenia za takie usługi. Rada Gminy została wyposażona dodatkowo w kompetencję do określenia innych sposobów udokumentowania wykonania obowiązków, w zależności od warunków lokalnych. Jest także zobowiązana do zorganizowania odbierania odpadów komunalnych w przypadku właścicieli nieruchomości, którzy nie zawarli stosownych umów (art. 6 ust. 6). Wywóz odpadów przez wyspecjalizowane podmioty jest de facto zasadniczą formą realizacji obowiązku nałożonego na osobę fizyczną, choć ustawa o utrzymaniu czystości dopuszcza w tej kwestii także zastosowanie przepisów odrębnych. Dokonując analizy powyższych przepisów można wysnuć wstępną hipotezę, iż spalanie odpadów komunalnych w piecach czy kominkach nie jest przez prawo dozwolone poprzez fakt nałożenia wyżej omówionych obowiązków.

Definicję legalną odpadów komunalnych zawiera art. 3 ust. 3 pkt 4 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. z 2007 r., nr 39, poz. 251 z późn. zm.), a mianowicie są nimi: odpady powstające w gospodarstwach domowych, z wyłączeniem pojazdów wycofanych z eksploatacji, a także odpady niezawierające odpadów niebezpiecznych pochodzące od innych wytwórców odpadów, które ze względu na swój charakter lub skład są podobne do odpadów powstających w gospodarstwach domowych (art. 3 ust. 3 pkt 4). Odpady komunalne powstające w gospodarstwach domowych zawierają się w szerszej definicji odpadu jako przedmiotu lub substancji, wedle kategorii z załącznika do ustawy o odpadach, której posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć lub do pozbycia się jest zobowiązany (art. 3 ust. 1). W zakresie odzysku i unieszkodliwiania opadów ustawa o utrzymaniu czystości wyraźnie odsyła do przepisów odrębnych, czyli w szczególności do ustawy o odpadach, która reguluje kwestie gospodarowania odpadami, w zakresie którego mieści się unieszkodliwianie i odzysk odpadów oraz nadzór nad takimi działaniami (art. 3 ust. 3 pkt 1). Spalanie odpadów w gospodarstwach domowych w świetle ustawy o odpadach można by zakwalifikować bądź jako termiczne przekształcanie odpadów, które, jako proces chemiczny, mieści się w kategorii unieszkodliwiania odpadów celem doprowadzenia do stanu, który nie stwarza zagrożenia dla życia, zdrowia ludzi lub dla środowiska (art. 3 ust. 3 pkt 21), bądź do kategorii odzysku, ze względu na odzysk energii w procesie przekształcania termicznego. Jest to o tyle istotne, że ustawa o odpadach wyraźnie formułuje w art. 13 zakaz odzysku lub unieszkodliwiania odpadów poza instalacjami lub urządzeniami spełniającymi określone wymagania, a art. 44 stanowi, iż termiczne przekształcanie odpadów może być prowadzone w spalarniach odpadów lub we współspalarniach odpadów. Zakazanym jest zatem spalanie odpadów w gospodarstwach domowych, które nie są wyposażone w stosowne instalacje. Odstępstwa od tej reguły są jednak przewidziane zarówno przez przepisy ustawy o odpadach, jak i przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 29 stycznia 2002 r. (Dz. U. z 2002 r., nr 18, poz. 176 z późn. zm.) w sprawie rodzajów odpadów innych niż niebezpieczne oraz rodzajów instalacji i urządzeń, w których dopuszcza się ich termiczne przekształcanie, co oznacza, iż pewne kategorie odpadów mogą być jednak unieszkodliwiane, bądź odzyskiwane, w gospodarstwach domowych. Mianowicie są to: pozostałości roślinne, jeżeli na terenie gminy nie jest prowadzone selektywne zbieranie lub odbieranie odpadów ulegających biodegradacji, a ich spalanie nie narusza odrębnych przepisów (art. 13 ust. 3 ustawy o odpadach) oraz inne odpady, jeżeli spalanie odpadów ze względów bezpieczeństwa jest niemożliwe w instalacjach lub urządzeniach przeznaczonych do tego celu, na podstawie stosownego zezwolenia marszałka województwa (art.. 13 ust. 4 ustawy o odpadach). Zgodnie z przepisami rozporządzenia dopuszcza się termiczne przekształcanie odpadów innych niż niebezpieczne w domowych instalacjach i urządzeniach centralnego ogrzewania, kuchniach i piecach, pod warunkiem, że należą do kategorii: odpady z gospodarki leśnej, odpady z przetwórstwa drewna oraz z produkcji płyt i mebli (odpady kory i korka, trociny, wióry, ścinki, drewno), odpady z produkcji oraz z przetwórstwa masy celulozowej, papieru i tektury (odpady z kory i drewna, mechanicznie wydzielone odrzuty z przeróbki makulatury i tektury), odpady opakowaniowe włącznie z selektywnie gromadzonymi komunalnymi odpadami opakowaniowymi (opakowania z papieru i tektury, opakowania z drewna), drewno, papier i tektura. Ponadto art. 49a ustawy o odpadach wyłącza stosowanie przepisów o termicznym przekształcaniu odpadów do spalarni i współspalarni termicznie przekształcających wyłącznie odpady roślinne z rolnictwa i leśnictwa; roślinne z przemysłu przetwórstwa spożywczego, jeżeli odzyskuje się wytwarzaną energię cieplną; włókniste, roślinne z procesu produkcji pierwotnej masy celulozowej i z procesu produkcji papieru z masy, jeżeli odpady te są spalane w miejscu produkcji, a wytwarzana energia cieplna jest odzyskiwana; korka; drewna, z wyjątkiem drewna zanieczyszczonego impregnatami i powłokami ochronnymi, które mogą zawierać związki chlorowcoorganiczne lub metale ciężkie, w skład których wchodzą w szczególności odpady drewna pochodzącego z budowy, remontów i rozbiórki obiektów budowlanych oraz infrastruktury drogowej. Skoro zaś wskazano w art. 44, że termiczne przekształcanie odpadów może być prowadzone w spalarniach odpadów lub we współspalarniach odpadów, a art. 49a wyłącza zastosowanie tego przepisu do określonych kategorii odpadów, prowadzi to do wniosku, że ich spalanie może się odbywać w domowych instalacjach i urządzeniach centralnego ogrzewania, kuchniach i piecach. Podsumowując, wstępną hipotezę braku przyzwolenia na spalanie odpadów w gospodarstwach domowych należy zastąpić tezą, iż spalanie odpadów w domowych piecach czy kominkach jest co do zasady zakazane, z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych prawem, a złamanie zakazu rodzi odpowiedzialność w tym zakresie.

Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, w art. 10 ust. 2 sankcjonuje niewykonanie obowiązków ciążących na właścicielu nieruchomości w zakresie utrzymania czystości i porządku karą grzywny, wymierzaną w postępowaniu toczącym się według przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Zgodnie z ustawą z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2010 r., nr 46, poz. 275 z późn. zm.) grzywnę wymierza się w wysokości od 20 do 5.000 zł. Ustawa o odpadach stanowi, iż każdy, kto wbrew zakazowi termicznie przekształca odpady poza spalarniami odpadów lub współspalarniami odpadów podlega karze aresztu lub karze grzywny. Grzywnę wymierza się od 20 do 5.000 zł, zaś kara aresztu trwa najkrócej 5, a najdłużej 30 dni i wymierza się ją w dniach (Kodeks wykroczeń). Jeżeli nieprawidłowe gospodarowanie odpadami negatywnie oddziaływuje na środowisko, zgodnie z art. 363 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2006 r., nr 129, poz. 902 z późn. zm.) wójt, burmistrz lub prezydent miasta może, w drodze decyzji, nakazać osobie fizycznej wykonanie w określonym czasie czynności zmierzających do ograniczenia negatywnego oddziaływania na środowisko. Jeżeli zaś działalność prowadzona przez podmiot korzystający ze środowiska albo osobę fizyczną powoduje pogorszenie stanu środowiska w znacznych rozmiarach lub zagraża życiu lub zdrowiu ludzi, wojewódzki inspektor ochrony środowiska wydaje decyzję o wstrzymaniu tej działalności w zakresie, w jakim jest to niezbędne dla zapobieżenia pogarszaniu stanu środowiska (art. 364). Decyzji tej nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności (art.366). Należy przy tym podkreślić, że, zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 lutego 2006 r. (II OSK 339/05), podmiot, korzystający ze środowiska w sposób wpływający szkodliwie na środowisko, ponosi odpowiedzialność administracyjną, niezależnie od odpowiedzialności cywilnej i karnej. Unormowania dotyczące odpowiedzialności administracyjnej wyposażają organy ochrony środowiska w możliwości decyzyjnego ingerowania w sposoby działania podmiotów, jeżeli działania te szkodliwie oddziaływują na środowisko.

Przewidziane przepisami prawa uprawnienia do kontrolowania przestrzegania przepisów o ochronie środowiska mogą stanowić skuteczny instrument kontroli osób fizycznych w zakresie unieszkodliwiania odpadów w gospodarstwach domowych, a tym samym, w następstwie stwierdzonych nieprawidłowości, pociągania do odpowiedzialności. Podstawę prawną dla takiego działania stanowi art. 379 prawa ochrony środowiska, który reguluje kwestię organów uprawnionych i zakres prowadzonej kontroli. Marszałek województwa, starosta oraz wójt, burmistrz, prezydent miasta sprawują kontrolę w zakresie swej właściwości, choć mogą upoważnić do wykonywania funkcji kontrolnych pracowników urzędów lub funkcjonariuszy straży gminnych. Kontrola obejmuje uprawnienia do wstępu z rzeczoznawcami i sprzętem na posesję osoby prywatnej w godzinach od 6 do 22, przeprowadzania badań lub innych niezbędnych czynności, żądania informacji, okazania dokumentów, udostępnienia danych, czy do wzywania i przesłuchiwania osób w zakresie niezbędnym do ustalenia stanu faktycznego. Strażnicy gminni/miejscy, którym organ powierzył wykonywanie kontroli, są upoważnieni do wstępu na posesję osoby fizycznej, mimo iż uprawnień takich nie przyznaje im ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych (Dz. U. z 1997 r., nr 123, poz. 779 z późn. zm.). Należy przy tym podkreślić, że organy kontrolne, zgodnie z dyspozycją ust. 5 art. 379 prawa ochrony środowiska, występują do wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska o podjęcie działań będących w jego kompetencji, jeżeli w wyniku kontroli stwierdzą naruszenie przez kontrolowany podmiot przepisów o ochronie środowiska lub występuje uzasadnione podejrzenie, że takie naruszenie mogło nastąpić, przekazując dokumentację sprawy. W praktyce, w przypadku upoważnienia strażników gminnych/miejskich do dokonywania kontroli przestrzegania przepisów o ochronie środowiska, zakres ich czynności sprowadza się do skontrolowania posiadania stosownej umowy na wywóz odpadów, zgłoszenia ewentualnych nieprawidłowości do odpowiedniej jednostki organizacyjnej urzędu i wnioskowania o dokonanie dalszych czynności kontrolnych przez organy inspekcyjne. Inspekcja Ochrony Środowiska współdziała bowiem w dokonywaniu czynności kontrolnych z organami administracji publicznej nie tylko w zakresie rozpatrywania wniosków o kontrolę, ale także w przekazywaniu i wymianie stosownych informacji i wyników przeprowadzonych kontroli. Koszty pomiarów, analiz, pobierania próbek, na podstawie których stwierdza się naruszenie wymagań ochrony środowiska ponosi osoba fizyczna, której działalność jest źródłem naruszenia tych wymagań [art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2007 r., nr 44, poz. 287 z późn. zm.)]. Należy podkreślić, że zarówno art. 379 ust. 6 prawa ochrony środowiska, jak i art. 10 ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska stanowią, iż kontrolowana osoba fizyczna jest obowiązana umożliwić przeprowadzenie kontroli. Niepoddanie się kontroli w zakresie ochrony środowiska wypełnia znamiona przestępstwa zakłócenia kontroli ekologicznej określonego w art. 225 Kodeksu karnego, zagrożonego karą pozbawienia wolności do lat 3.

Szkodliwe substancje  emitowane do środowiska to niektóre z ponoszonych kosztów bezprawnego spalania odpadów w domowych piecach, kominkach czy kuchniach. Obowiązujący porządek prawny wyposażył jednak organy administracji publicznej w skuteczne narzędzia kontrolne przestrzegania przepisów o ochronie środowiska, statuując jednocześnie generalny zakaz unieszkodliwiania odpadów w gospodarstwach domowych, z nielicznymi wyjątkami. Osoby fizyczne, które wbrew zakazowi dopuszczają się takiego procederu, ponoszą w tym względzie stosowną odpowiedzialność.

Zobacz cały artykuł